J.-M. Hotteterre Suites&Airs et Brunettes
Magdalena Pilch – flet traverso
Marek Pilch – klawesyn, nagranie i montaż
Jan Markowski – teorba, gitara barokowa
https://id.ffm.to/jacques-martin-hotteterre-le-romain-pices-pour-l
https://dobreplyty.pl/produkt/jacques-martin-hotteterre-le-romain-pieces-pour-la-flute-traversiere/
Jacques-Martin Hotteterre (1673-1763), francuski flecista, teoretyk i kompozytor, pochodził z rodziny muzyków i budowniczych instrumentów dętych drewnianych związanej z francuskim dworem królewskim. Przydomek „Le Romain” zawdzięczał swemu pobytowi w Rzymie (1698-1700), podczas którego pracował jak flecista na dworze książąt Ruspolich. Od 1705 roku był związany z dworem Ludwika XIV, najpierw jako oboista w Grande Écurie du Roi, instytucji muzycznej zatrudniającej muzyków w randze oficerów, a następnie jako królewski flûtiste de la chambre, następca René Pignona Descoteaux, który, wraz z Philippem Rebillé Philbertem, należał do pierwszej generacji muzyków grających na trzyczęściowych poprzecznych fletach barokowych na dworze Króla Słońce.
Czas największej aktywności zawodowej Hotteterre’a, w tym twórczości kompozytorskiej i pedagogicznej, przypadł na ostatnie lata panowania Ludwika XIV oraz czasy regencji Filipa Orleańskiego. W 1707 roku opublikował w Paryżu pierwszą w historii szkołę gry na barokowym flecie poprzecznym Principes de la flûte traversière, ou flûte d’Allemagne, de la flûte à bec ou flûte douce, et du hautbois, diviséz par traitéz, zawierającą również, jak wynika z tytułu, rozdziały dotyczące gry na flecie podłużnym i na oboju. Z myślą o fletach, a także o sopranowych instrumentach melodycznych w ogóle, w 1719 roku wydał traktat L’art de préluder, poświęcony przede wszystkim sztuce tworzenia improwizowanych preludiów solowych, dostarczający jednak również istotnych informacji o rodzajach metrum i związaną z nią praktyką gry notes inégales. Oba te dzieła teoretyczne, cieszące się dużą popularnością wśród muzyków związanych z nurtem wykonawstwa historycznego, są dostępne również w języku polskim, dzięki Wydawnictwu Akademii Muzycznej w Łodzi (Zasady gry na flecie poprzecznym, flecie podłużnym i na oboju, tłum. M. Pilch, Łódź 2013, Sztuka tworzenia preludiów na flet poprzeczny, flet podłużny, obój i inne instrumenty wykonujące partie sopranowe, tłum. M. Gawlas, Łódź 2025).
Spośród kompozycji Hotteterre’a szczególne znaczenie dla flecistów grających współcześnie na barokowych fletach poprzecznych mają dwie księgi suit na flet i basso continuo: Première livre de Pieces pour la flûte-traversiere et autres instruments, avec la basse-continue (1708, 1715) oraz Deuxième livre de Pièces pour la flûte traversière, et autres instruments, avec la basse-continue (1715). W drugim wydaniu pierwszego z tych zbiorów można znaleźć wstęp zawierający istotne informacje w zakresie wykonywania typowych francuskich ozdobników, połączony z tabelą chwytów. Wraz ze wspomnianymi wcześniej traktatami stanowi on prawdziwe kompendium wiedzy w zakresie wykonawstwa muzyki baroku francuskiego na instrumentach dętych drewnianych.
Ważne źródło inspiracji dla flecistów zainteresowanych barokową ornamentacją francuską w powiązaniu z ówczesnym repertuarem wokalnym stanowi niewątpliwie wydany przez Hotteterre’a ok. 1722/1723 roku zbiór Airs et brunettes. W jego skład wchodzą pochodzące w większości z XVII wieku arie i pieśni, opracowane na dwa lub trzy flety oraz na flet solo. Pierwowzorem dla kompozytora były utwory artystów takich jak Michel Lambert (1610-1696), Jean-Baptiste Lully (1632-1687), Jean-Baptiste Drouart de Bousset (1662-1725), Bertrand „Bénigne” de Bacilly (1625-1690), a także popularne ówcześnie, po części anonimowe piosenki, śpiewane zapewne przez paryskich uliczników. Poważniejsze „airs de cours” oraz lżejsze treściowo i mniej skomplikowane pod względem melodycznym „brunettes”, wyselekcjonowane przez Hotteterre’a do grania „pour la Flute seule”, zawierają zarówno stosunkowo oszczędnie ozdobione melodie pierwowzorów (niektóre są transponowane do dogodnych dla fletu poprzecznego tonacji), jak też ich bogato i bardzo swobodnie ornamentowane doubles. W większości tych utworów solowych pod nutami wpisano teksty poetyckie, co może fleciście posłużyć jako wskazówka w zakresie artykulacji i miejsc brania oddechu. Podane przez Hotteterre’a nazwiska autorów poszczególnych „airs” i „brunettes” ułatwiają współczesnemu wykonawcy zidentyfikowanie oryginalnych kompozycji, możliwe jest zatem zarówno odnalezienie kompletnych tekstów według podanych incipitów, jak i odtworzenie partii basso continuo. Ten ostatni zabieg, choć bardzo atrakcyjny w aspekcie wykonawczym, wiąże się jednak niekiedy z przyjęciem pewnych kompromisów, wynikających z faktu, że solowe fletowe opracowania Hotteterre’a zawierają czasami niewielkie zmiany w zakresie melodyczno-rytmicznym w stosunku do oryginałów.
Niniejsze nagranie stanowi wybór fletowych kompozycji Jacquesa-Martina Hotteterre’a i łączy utwory o proweniencji tanecznej i wokalnej, obejmując trzy suity z Première livre (1715) oraz siedem utworów „pour la Flute seule” ze zbioru Airs et brunettes, o tekstach przeważnie pastoralnych i melancholijnych, udostępnionych tutaj polskiemu słuchaczowi w poetyckich przekładach Aleksandry Milcarz. Stosownie do charakteru prezentowanych utworów, w kompozycjach wokalnych partia basso continuo została wykonana tylko na teorbie. Wyjątkiem jest frywolna, żartobliwa chansonette, zatytułowana Nicolas va voir Jeanne, której żywiołowy charakter podkreślono akompaniamentem gitary barokowej. Natomiast w suitach z Première livre, zawierających w większości stylizacje tańców, partia continuo została zrealizowana wspólnie lub wymiennie na klawesynie i teorbie lub gitarze barokowej. Dwie z zarejestrowanych suit (II Suita G-dur i IV Suita e-moll) zostały poprzedzone solowymi preludiami wybranymi ze wspomnianego wcześniej traktatu L’art de préluder.
Instrumentacja została świadomie zróżnicowana również w zakresie wyboru modelu fletu. Utwory z Airs et Brunettes, których pierwowzory wokalne pochodzą w zdecydowanej większości z II połowy XVII wieku, zostały nagrane na współczesnej kopii anonimowego „fletu Assisi” (zwanego tak od miejsca jego odnalezienia), uznawanego obecnie za jeden z pierwszych trzyczęściowych fletów barokowych z dodaną klapą DIS, o wysokości stroju ok. A’=395 Hz. Oryginał instrumentu przechowywany jest w zbiorach Bibliotece Comunale w Asyżu i datowany na około połowę XVII wieku, a jego kopię zbudował polski budowniczy Grzegorz Tomaszewicz. Natomiast suity Hotteterre’a zostały nagrane na kopii „nowocześniejszego” trzyczęściowego fletu Jeana Hotteterre’a (brata kompozytora), przechowywanej w Steiermärkische Landesmuseum w Grazu, zbudowanej przez Rudolfa Tutza Seniora.
*Je suis aimée de celle qui j’adore*
Michel Lambert, Airs à une, II. III. et IV. parties avec la basse-continue (1689)
Jestem kochany przez tę, którą wielbię,
Te czarowne sekrety tylko nam znane są.
Nasze przyjemności tym słodsze są stąd,
Że nie domyśla się ich nikt zupełnie,
I że zawistników wprowadzamy w błąd.
Kiedy spojrzenie rzuca mi ma miła
Przy nieproszonych świadkach naszych słodkich chwil,
Wnet się dowiadują jej oczy od mych
O tym, co dotąd ma dusza taiła,
W zamian wyjawiają swe sekrety mi.
*L’Amour, le seul amour est cause*
Michel Lambert, Airs à une, II. III. et IV. parties avec la basse-continue (1689)
Miłość, tylko miłość przyczyną jest tego,
że niemal o swoim nie myślę już stadzie;
ale że najmniejsze jest ono w osadzie,
można by powiedzieć, iż to nic wielkiego.
Choćbym właścicielem był trzody zebranej
od wszystkich w naszych kantonach pasterzy,
i tak zaniedbywałbym w równej je mierze
dla tej Pasterki mojej uwielbianej.
Iris, ach, Iris niewdzięczna, w wyborze
nad innych szczęsnego Tirfisa przedkłada;
gdybym równie piękne, jako on, miał stada,
spodobałbym się jej wtedy ja – być może.
Lecz całym mym dobrem jest serce wrażliwe;
oto jej daruję – ej, czy to tak mało? –
mą miłość! ach, gdybyż to dziewczę wiedziało,
jak cenne uczucie, co wierne i tkliwe.
*Nicolas va voir Jeanne*
Christophe Ballard, Brunetes, ou, Petits airs tendres, avec les doubles et la basse-continue : mélées de chansons a danser (Tom I, 1703)
Szedł Nicolas do Żanetki,
Ej, Żanetko, czy już śpisz?
Nie śpię, ale też nie czuwam,
Nie ma ciebie w myślach mych.
Twój trud marny zda się,
Nicolasie,
Czy przepadło wszystko dziś?
Żegnaj mi, Żanetko oschła,
Skoro już nie kochasz mnie!
Ja, dosiadłszy mego osła,
Na spotkanie śmierci mknę!
Pędź bez zwłoki zasie,
Nicolasie,
I nie wracaj tu już, nie!
Rzekł Nicolas: Ty durnoto!
Ona na to: Durniem tyś!
Przy tych słodkich słowach oto,
Zmacać puls jej, ma on myśl.
Twój trud marny zda się,
Nicolasie,
Czy przepadło wszystko dziś?
Na mą duszę, rzekł, ja płonę,
Ginę w słodkich oczach twych!
Chwyta swe Żanetka… kule,
By go dobić ciosem ich.
Twój trud marny zda się,
Nicolasie,
Czy przepadło wszystko dziś?
*L’autre jour ma Cloris*
Christophe Ballard, Brunetes, ou, Petits airs tendres, avec les doubles et la basse-continue : mélées de chansons a danser (Tom I, 1703)
Pewnego dnia miła Chloris,
Do której me serce wzdycha,
Z najsłodszym uśmiechem swoim
Podeszła, by rzec mi z cicha:
Pasterzu mój, najdroższy,
Będziesz mnie kochać zawsze?
O mojej straszliwej męce
Dopiero jej powiedziałem –
I właśnie w tym momencie,
Jak mówi, usłyszałem:
Pasterzu mój, najdroższy,
Będę cię kochać zawsze!
W dniu, w którym odjechała –
Bogowie! jakże urocza! –
Ta piękność mi powiedziała,
Ze łzami w błyszczących oczach:
Pasterzu mój, najdroższy,
Będę cię kochać zawsze!
Od oczu twych oddalony
Wciąż tęsknię, wzdycham od nowa,
Wyglądam z każdej cię strony,
Chciałbym ci rzec te słowa:
Chloris moja, najdroższa,
Będę cię kochać zawsze!
Nie ma cię tutaj, a przecie
Me serce czci cię co rano;
Kiedy dla ust mych nadejdzie
Kolej, by wyznać to samo:
Chloris moja, najdroższa,
Będę cię kochać zawsze!
Ach, mniej jesteście szczęśliwi
W królestwie waszym, bogowie,
Niż pasterz, co kocha tkliwie,
I słyszy, jak mu się powie:
Pasterzu mój, najdroższy,
Będziesz mnie kochać zawsze?
*Rochers, vous estes sourds, vous n’avez rien de tendre*
Jean-Baptiste Lully, Lament Ariadny z La naissance de Vénus, LWV 27 (1665)
O skały, wyście głuche, nie ma w was krzty uczucia,
Bez poruszenia zatem będziecie mnie słuchały.
Niewdzięcznik, co mnie urzekł, podobny też do skały.
Niestety, ach, niestety! By mnie nie słyszeć – uciekł.
Składałeś mi przysięgi, byłam oczarowana…
Kochanku wiarołomny, gdzie one się podziały?
Czy to, że miłowałam tak czule sercem całym,
Powodem jest, bym sama nie była nic kochana?
*Rochers, je ne veux point que vostre Eco fidelle*
Bertrand „Bénigne” de Bacilly (1625-1690) Les trois Livres d’Airs (1668)
Skały, nie pragnę wcale, by wasze echo wierne
Powtarzało nieszczęścia, na które się wam żalę!
Iris jest tak cudowna, ma miłość – tak bezmierna,
Że ujawniając, co czuję do niej,
Wzniecacie we mnie zazdrości płomień.
Skały, mego zaufania zatem nie sprzeniewierzcie,
Nie rozgłaszajcie wokół, jakie są me cierpienia!
Szczęśliwsi kochankowie, zazdroszcząc mi boleści,
Choć przecież nie ma dla mnie nadziei,
Mąk mych doświadczyć sami by chcieli.
*Pourqoi, doux Rossignol, dans se sombre séjour*
Jean-Baptiste Drouart de Bousset (1662-1725), XIVmè Livre d’Airs sérieux et à boire par Monsieur Bousset pour les mois de juillet, aoust et septembre (1698)
O słodki słowiku, czemu wśród ciemności
Przed przyjściem Aurory budzisz mnie z uśpienia?
Chciałeś memu sercu nowinę ogłosić:
Wraca cudny obiekt mego uwielbienia?
O słodki słowiku, czemu wśród ciemności
Przed przyjściem Aurory budzisz mnie z uśpienia?
Lecz jeśli Klimena, niepomna miłości,
Me serce rzuca na żer własnego płomienia,
O słodki słowiku, czemu wśród ciemności
Przed przyjściem Aurory budzisz mnie z uśpienia?
(polskie tłumaczenia tekstów: Aleksandra Milcarz)