Kategorie
Praktyka wykonawcza

Przednutki i tryle według J. J. Quantza i C. Ph. E. Bacha

Przednutki i tryle należą do najczęściej używanych ozdobników w muzyce XVIII wieku. Sposób ich wykonywania ewoluował jednak w ciągu kolejnych ponad dwóch stuleci i to, co na temat wie współcześnie wykształcony muzyk, nie koniecznie będzie pasowało do muzyki tamtego okresu. Dla flecistów wykonujących dzisiaj muzykę z lat ok. 1720-1790 (są to oczywiście orientacyjne ramy czasowe) największym autorytetem będzie niewątpliwe Johann Joachim Quantz i jego Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen (Berlin 1752), znany polskim czytelnikom pod tytułem O zasadach gry na flecie poprzecznym (Łódź 2014, wyd. II poprawione, tłum. M. Nahajowski). Nie sposób jednak pominąć tutaj innego wielkiego autorytetu z tego samego czasu i ośrodka (czyli z tzw. szkoły berlińskiej), którym był Carl Philipp Emmanuel Bach, autor traktatu Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen (Berlin 1753, 1762), w polskiej edycji zatytułowanego O prawdziwej sztuce gry na instrumentach klawiszowych (Kraków 2020, wyd. II poprawione, tłum. Joanna Solecka i Martin Kraft ). W większości przypadków – przynajmniej w odniesieniu do tryli i przednutek – obydwaj autorzy są jednomyślni, ale i tak w tym zakresie znajdziemy kilka daleko idących rozbieżności, którymi warto zainteresować się również dlatego, że sonaty i koncerty fletowe C. Ph. E. Bacha należą do „żelaznego” repertuaru flecistów, więc dobrze byłoby podczas ich wykonywania przestrzegać reguł ustalonych przez tego właśnie kompozytora.

PRZEDNUTKI

W omawianym okresie (i stylu wykonywania muzyki) dominują przednutki długie, nawet – w niektórych przypadkach – zaskakująco długie z punktu widzenia współcześnie wykształconego wykonawcy. Przednutki krótkie stanowią raczej wyjątki i pojawiają się w ściśle określonych sytuacjach. Sytuację komplikuje fakt, że nie używano przekreśleń, oznaczających przednutkę krótką – taki, współcześnie oczywisty sposób zapisu, zadomowił się w notacji muzycznej dopiero w ciągu XIX wieku. Niektórzy kompozytorzy próbowali sugerować wykonawcom czas trwania przednutek, nadając im różne wartości rytmiczne. Jednak w większości przypadków przednutka, zanotowana jako mała nutka poprzedzająca nutę główną, nie wliczana do miar taktu, miała postać ósemki (albo szesnastki) i mogła oznaczać zarówno przednutkę długą jak i krótką – zależnie od kontekstu melodyczno-harmonicznego danego miejsca w wykonywanym utworze. Reguły wykonywania przednutek ustalone przez głównych teoretyków szkoły berlińskiej można przedstawić w skrócony sposób posługując się przykładami nutowymi wyjętymi z Versuch… J. J. Quantza i uzupełniając je – w przypadku rozbieżności reguł – zasadami przyjętymi przez C. Ph. E. Bacha oraz przykładami wyjętymi z twórczości kompozytorów tego okresu.

J. J. Quantz – przykłady typowych przednutek długich

Standardowa przednutka długa zabiera połowę czasu trwania nuty głównej: we wszystkich powyższych czterech przypadkach przednutki będą zatem miały czas trwania równy ćwierćnucie. Przykłady 3 i 4 obrazują sytuację, w której po szybszym przebiegu nutowym pojawia się długa nuta – wykonawca w takiej sytuacji powinien wiedzieć, że należy dodać tutaj przednutkę górną lub dolną, zależnie od położenia ostatniego dźwięku ostatniej z drobnych wartości poprzedzających długą nutę; jeśli czas pozwala, to długą przednutkę należy zaczynać miękko i łącznie z nutą główną powinna ona tworzyć dynamiczny kształt messa di voce. Uwaga – każda przednutka powinna być połączona łukiem legato z główną nutą, nawet wtedy, gdy nie jest to zapisane przez kompozytora!

W przykładzie poniżej widzimy zapis i realizację typowych przednutek długich, tym razem w metrum trójdzielnym:

J. J. Quantz – przykład realizacji przednutek długich w metrum 3/4

Jeśli przednutka znajduje się przed nutą z kropką, to powinna zabierać aż 2/3 czasu trwania tej nuty:

J. J. Quantz – przykład zapisu i realizacji przednutek długich przed nutą główną z kropką

Przednutka położona przed ćwierćnutą z kropką połączoną z ćwierćnutą leżącą na tej samej wysokości dźwięku w złożonym ósemkowym metrum trójdzielnym zabiera czas trwania równy ćwierćnucie z kropką analogiczna sytuacja rozgrywa się w metrum 6/4, gdy przednutka poprzedza półnutę z kropką:

J. J. Quantz – przykłady zapisu i realizacji przednutek długich w metrum 6/8 i 6/4

Jeśli po nucie głównej pojawia się pauza, to przednutka przejmuje wartość nuty głównej:

J. J. Quantz – przykłady zapisu i realizacji przednutek długich przed pauzami

Zastosowanie powyższej zasady często bardzo dobrze brzmi, w niektórych przypadkach jednak nie jest możliwe, ze względu na ruch basu lub innych głosów, z czego wynika, że żadnej reguły nie należy stosować automatycznie, bez zwrócenia uwagi na „okoliczności” harmoniczno-melodyczne danego miejsca w wykonywanym utworze:

C. Ph. E. Bach – Sonata D-dur Wq 126, cz. 1 – przednutkę c3 w takcie 36 zgodnie z regułą można wykonać jako długą, trwającą tyle co ćwierćnuta, nuta główna h2 zostanie wtedy przesunięta na pauzę i będzie trwała wtedy mniej więcej tyle co ósemka; bas zatrzymuje się tutaj na akordzie G-dur i długa przednutka tworzy w stosunku do niego interesujący dysonans, nie kolidując z ruchem basu
J. Ph. Kirnberger Sonata G-dur (Vermischte Musikalien, Berlin 1769), cz. 2, t. 6-8; przednutkę d3 w takcie 8 można zgodnie z regułą wykonać jako ćwierćnutę, przesuwając nutę główną cis3 na pauzę ćwierćnutową, w tym wypadku rozwiązanie na akord A-dur w basie przypadnie również na czwartą miarę taktu, choć można je wykonać również ściśle zgodnie z zapisem na drugą połowę trzeciej miary taktu
J. Ph. Kirnberger Sonata G-dur (Vermischte Musikalien, Berlin 1769), cz. 2, t. 17-20; wykonanie przednutki g2 w takcie 20 zgodnie z regułą jest problematyczne, ze względu na kolizję z ruchem basu; w tym wypadku rozsądniej byłoby zagrać przednutkę jako ósemkę
J. J. Quantz Sonata c-moll QV 2:18, cz. 2, t. 7, 8; wykonanie przednutki b1 jako ćwierćnuty również kolidowałoby z ruchem głosu basowego, dlatego najlepiej będzie wykonać jako ósemkę, wpisując się tym samym idealnie w przebieg harmoniczny basso continuo (rozwiązanie dysonującej kwarty na tercję)

Zdaniem C. Ph. E. Bacha przednutki zawsze przypadają na miarę, również w tych wyjątkowych sytuacjach, gdy należy zagrać je krótko. Quantz zaleca granie krótkich przednutek przed miarą w przypadkach, gdy główna nuta stanowi pożądany dysonans w stosunku do harmonii:

J. J. Quantz – przykład zapisu i realizacji przednutek krótkich granych przed miarą ze względu na harmonię
G. Ph. Telemann Sonata metodyczna G-dur, początek części trzeciej – przykład sytuacji pokazanej przed Quantza w Versuch…w tym wypadku kompozytor sygnalizuje konieczność zagrania krótkich przednutek poprzez zaznaczenie ich jako trzydziestodwójek. Oczywiście pozostaje do rozstrzygnięcia problem: krótko i przed miarą (według J. J. Quantza) czy krótko ale na miarę (zgodnie z opinią C. Ph. E. Bacha, który granie jakichkolwiek przednutek przed miarą uważał za błędne i staromodne)