Kategorie
Praktyka wykonawcza

J. J. Quantz – sztuka ozdabiania w stylu francuskim i włoskim czyli Moderato i Adagio (1752)

Z pojęciem ornamentacji w muzyce XVIII wieku kojarzą się nam przede wszystkim części utrzymane w tempach wolnych i umiarkowanie wolnych. Johann Joachim Quantz w swoim traktacie Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen (Berlin 1752), znanym od kilku lat polskim czytelnikom w przekładzie Marka Nahajowskiego pod tytułem O zasadach gry na flecie poprzecznym (Łódź 2014, wyd. II poprawione), poświęcił cały rozdział sztuce wykonywania Adagio (rozumianego szerzej, jako typ wolnej części w ogóle).

Quantz przedstawia dwa sposoby ozdabiania wolnej części: francuski i włoski:

Pierwszy sposób wymaga miłego i spójnego wykonania melodii i ozdobienia jej przy pomocy ozdobników właściwych, takich jak przednutki, tryle całe i półtryle, mordenty, obiegniki  (…) i inne, ale bez dodawania rozbudowanych pasaży i bez dużego dodatku swobodnych ozdobników. [J. J. Quantz, Versuch..., s. 136, tłum. własne]

Wzorcowym przykładem ozdabiania tego rodzaju jest zdaniem Quantza następująca melodia, o ile zagramy ją w wolnym tempie:

J. J. Quantz Moderato – przykład ornamentacji w stylu francuskim z Versuch…(1752), wersja oryginalna, oznaczenia literowe i cyfrowe są objaśnione słownie w tekście rozdziału XIV, poniżej znajduje się wersja współczesna (opracowanie Magdalena Pilch) i do niej odnosi się dalszy opis
J. J. Quantz Moderato (trzecia linia systemu) – przykład ornamentacji w stylu francuskim, wyk. Magdalena Pilch, kopia fletu J. H. Rottenburgh, Rudolf Tutz (senior), Innsbruck

W pierwszej linii systemu widzimy prostą melodię. W drugiej linii znajduje się wersja ozdobiona przednutkami i trylami. Umiejętność dodawania we właściwych miejscach przednutek jest według Quantza pierwszym krokiem do ozdabiania  – nie wymaga ona nawet dużej znajomości harmonii, wystarczy zapamiętać kilka prostych reguł. Najważniejsze z nich brzmią: 

1)jeśli po krótkiej nucie umieszczonej na słabej mierze taktu lub w przedtakcie występuje długa nuta konsonująca, to należy poprzedzić ją długą przednutką. Z poprzedniej nuty wyniknie, czy ma to być przednutka grana z dołu czy z góry – potwierdzenie tej reguły widzimy już w dwóch pierwszych taktach przykładu 6

2)przednutki brzmią również dobrze przy dłuższych nutach, po których pojawiają się nuty krótkie (co widać np. w trzecim i w piątym takcie); oczywiście – warto znać również reguły realizacji tych przednutek, które osobom początkującym w sztuce praktyki wykonawczej minionych epok wydają się czasami zbyt skomplikowane, wobec chociażby braku rozróżnienia w notacji przednutki długiej i krótkiej, a także dyskusyjnej kwestii „na miarę” czy „przed miarą”. Informacje na ten temat, szczegółowo (choć czasem sprzecznie) rozpracowany przez teoretyków szkoły berlińskiej ok. połowy XVIII wieku, można będzie odnaleźć w sekcji zatytułowanej „Przednutki i tryle według J. J. Quantza i C. Ph. E. Bacha”

3)następnym krokiem może być rozwinięcie niektórych przednutek w bogatsze ozdobniki „właściwe”, a więc obiegniki, mordenty i inne figury „przednutkopochodne”  – takie rozwinięcie, czyli bogatszą wersję ornamentacji typu francuskiego widzimy w trzeciej linijce systemu

W oryginalnych przykładach francuskiej ornamentacji wolnych części zgodnie z opinią Quantza przeważają wypisane przez kompozytorów ozdobniki „właściwe”, oznaczone albo przy pomocy symboli, albo przy pomocy małych nutek. Czasami pojawiają się też dłuższe i swobodniejsze ozdobniki zwane broderies albo passages. Wypełniają one przestrzeń między dwiema nutami melodii, a nuty główne pozostają na swoim miejscu i wyraźnie odróżniają się od ornamentu. Tego typu zdobienia spotykamy zwłaszcza w preludiach francuskich z pierwszej połowy XVIII wieku, na przykład w Prélude z Cinquième Suite h-moll (Six Suites de pièces pour une flûte traversière seule avec la basse op.35, Paris 1731) Josepha Bodina de Boismortiera:

J. B. de Boismortier Prélude z Cinquième Suite h-moll op. 35 – przykład ornamentacji francuskiej

Trochę bogatsze zdobnictwo znajdziemy w sarabandzie z Deuxième Suitte z cyklu Premier livre de pièces pour la flûte traversière et autres instruments avec la basse (Paryż 1708 i 1715) Jacques’a–Martina Hotteterre’a. Materiał melodyczny podany za pierwszym razem jest ozdobiony skromniej, przede wszystkim ozdobnikami „właściwymi”, a przy jego powtórzeniach obserwujemy większą ilość dodanych passages. Główna melodia jednak cały czas pozostaje rozpoznawalna:

J. – M. Hotteterre Sarabanda Deuxième Suitte  [Premier livre de pièces pour la flûte traversière…1708, 1715), opracowanie Magdalena Pilch, informacje o symbolach małych ozdobników w suitach J. -M. Hotteterre’a i P. D. Philidora znajdują się w sekcji zatytułowanej „Francuskie formuły zdobnicze na przykładzie suit Hotteterre’a i Philidora”
wyk. Magdalena Pilch – flet traverso, Marek Pilch – klawesyn