Kategorie
Flet klapowy

Typy fletów klapowych

W budowie i brzmieniu fletów w II połowie XVIII wieku i w ciągu II połowy XIX wieku obserwujemy dużą różnorodność regionalną.

W żadnym przypadku nie można więc mówić o jednym typie fletu „klasycznego” czy też „romantycznego”, co zresztą przysparza dzisiaj trochę kłopotów flecistom specjalizującym się w grze na fletach historycznych i ich kopiach.

Flety angielskie

Dodane klapy najwcześniej, bo już w latach 50-tych XVIII wieku pojawiły się w Anglii. Reprezentatywnym przykładem takich instrumentów są flety Charlesa Schucharta i Johna Justa Schucharta:

Charles Schuchart (ok. 1720 – 1765), flet wizualnie bardzo przypomina jeszcze jednoklapowy flet barokowy, dodatkowe klapy B, Gis i F wyglądają bardzo „dyskretnie”, tak, jakby budowniczy wstydził się swego śmiałego eksperymentu
John Just Schuchart Senior (1720 – 1759). Ten instrument oprócz dodatkowych klap B, Gis, F, ma również wydłużoną stopę z dodanymi otworami i klapami dla dźwięków cis1 i c1

Typowe flety angielskie w I połowie XIX wieku miały wyciąg, którego metalowa rura wypełniała główkę, a korek zamykający główkę zwykle był połączony ze śrubą regulacyjną. Popularny był system ośmioklapowy z długą stopą C. Zamknięte w stanie spoczynku klapy miały często charakterystyczny zaokrąglony kształt, który kojarzył się z malutką wgłębioną łyżeczką do soli (tzw. salt spoon keys). Otwarte w stanie spoczynku klapy C i Cis umieszczone na stopce zwykle miały formę nazywaną pewter plugs (dosł. cynowa zatyczka); były one pozbawione poduszki i tak skonstruowane, że ściśle przylegały do otworu również wyłożonego metalem. Formę pewter plugs mogły mieć też wszystkie pozostałe klapy. Zdarzało się, że otwór zadęciowy był wyłożony kością słoniową lub metalem. Charakterystyczną cechą angielskich fletów (choć oczywiście nie wszystkich) były duże otwory palcowe, rekomendowane przez Charlesa Nicholsona, najsłynniejszego w I połowie XIX wieku wirtuoza fletu w Anglii. Dzięki temu instrumenty te odznaczały się bardzo mocnym dźwiękiem i stały się źródłem inspiracji dla Theobalda Boehma przy jego reformie fletu rozpoczętej w latach 30-tych XIX wieku.

Ośmioklapowy flet angielskiego budowniczego Thomasa Prowse’a (I połowa XIX wieku); widoczne powiększenie drugiego, czwartego i piątego otworu palcowego i nieco spłaszczona część korpusu fletu w okolicy czwartego i piątego otworu; nie zachowały się klapy C i Cis na stopie – widoczne metalowe wykończenie otworów dla tych klap, ustnik wyłożony metalem; flet z kolekcji Terry’ego McGee
Ośmioklapowy flet angielski firmy Clementi&Co z kolekcji Terry’ego McGee (pierwsza połowa XIX wieku); tutaj zachowały się wszystkie klapy; również widoczne są powiększone otwory palcowe. Instrument, podobnie zresztą jak flet Thomasa Prowse’a, był oznaczony jako Nicholson Improved. Takiej licencji, gwarantującej dobrą sprzedaż fletów, Nicholson użyczał również kilku innym londyńskim budowniczym fletów (m.in. znanej firmie Rudall & Rose)
Siedmioklapowy flet Clementi & Co, zdjęcie z kolekcji zdjęć Terry’ego McGee (pierwsza połowa XIX wieku); ten instrument prawdopodobnie należał do Nicholsona i dlatego nie ma długiej klapy F, którą Nicholson uważał za zbędną; otwór zadęciowy wyłożony jest kością słoniową i zaopatrzony w srebrną płytkę
Typowy dla wielu fletów angielskich kształt klap (salt spoon keys); zdjęcie z kolekcji Terry’ego McGee
Stopa fletu firmy Rudall & Rose (ok. 1828); zdjęcie z kolekcji Terry’ego McGee; widoczne są klapy zatyczkowe C i CIs typu pewter plugs

Flety francuskie

W II połowie XVIII wieku standardowy flet francuski był nadal jednoklapowy i bardzo podobny wizualnie do fletu barokowego. Potwierdzeniem tego są francuskie podręczniki wydawane w tym okresie w Paryżu, przeznaczone na właśnie taki typ instrumentu (m.in.: Mr Mussard Nouvaux Principes 1778, F. Devienne Nouvelle Méthode Théoretiaue et Practique pour la Flûte 1794, A. Vanderhagen Nouvelle Méthode de Flûte 1798).

Rycina przedstawiająca flet z Nouvelle Méthode Théoretique et Practique pour la Flûte François Devienne’a (Paryż 1794)

W ciągu pierwszej połowy XIX wieku francuskie flety przedboehmowskie miały już dodane klapy, ale w stosunkowo prostym systemie i nadal wyglądały podobnie do barokowych. Méthode de Flûte du Conservatoire, oficjalny podręcznik Konserwatorium Paryskiego wydany w roku 1804 przez A. Hugota i J. G. Wunderlicha był przeznaczony jeszcze na flet z jedną klapą (określany przez autorów jako zwykły flet) lub (alternatywnie) na flet z czterema klapami: klapa Dis na stopie, krótka klapa F dla serdecznego palca prawej ręki, klapa B dla kciuka prawej ręki i klapa Gis dla małego palca lewej ręki. W następnych latach najpowszechniejszy był prosty system pięcioklapowy: do fletu czteroklapowego dodano długą klapę C (dla dźwięków ci c3 ) obsługiwaną wskazującym palca prawej ręki. Otwór dla klapy Gis, inaczej niż we fletach angielskich i niemieckich, był często umieszczany od strony grającego, a dźwignia klapy Gis krzyżowała się wtedy z dźwignią długiej klapy C (jest to typowe dla fletów Tulou, Saxa, Nobleta, Noëgo na drugiej fotografii poniżej).

Flet Claude’a Laurenta (Paryż 1809), szkło kryształowe, srebrne klapy, stopa D; dzięki wymianie główek i części środkowej możliwe granie w wysokości stroju w rozpiętości od a=415 Hzdo a=440 Hz. Zdjęcie z kolekcji Davida i Niny Shorey (Australia)
Pięcioklapowe flety francuskie (od dołu: Tulou, Paryż 1835; Sax, Bruksela 1845; Noblet, Paryż 1860; Noë, Paryż 1900); zdjęcie z kolekcji Richarda Wilsona

Mniej więcej od drugiego ćwierćwiecza XIX wieku dodawano niekiedy długą klapę F dla małego palca lewej ręki, a także stopę C. Flety francuskie odznaczały się stosunkowo cienkimi ściankami i małymi otworami palcowymi. Miały najbardziej słodkie brzmienie spośród fletów europejskich w tym czasie, a ich górny rejestr odzywał się bardzo lekko w po równaniu do innych.

Oryginalny ośmioklapowy flet firmy Noblet (II poł. XIX wieku), stopa C, instrument po renowacji w warsztacie Grzegorza Tomaszewicza (gtmusicaliinstruments.com)

Współczesna kopia fletu Jeana Louisa Tulou (1786–1865) z warsztatu Claire Soubeyran (Paryż); heban, srebrne obręcze i klapy; ten instrument reprezentuje późniejszy, rozbudowany typ fletu francuskiego: posiada stopę C z mechaniką przypominającą mechanikę stopy fletów Boehma; ma też długą klapę dla małego palca lewej ręki

Flety niemieckie

Tutaj flety jednoklapowe, względnie zdecydowanie rzadziej spotykane dwuklapowe (z osobnymi klapami Dis i Es na stopce) były również najbardziej „oczywistym” typem instrumentu dużo dłużej niż w Anglii. Swoistym niemieckim świadectwem stopniowej i ostrożnej popularyzacji fletów z dodanymi klapami są dwa obszerne traktaty Johanna George’a Tromlitza: Ausführlicher und gründlicher Unterricht die Flöte zu spielen (Lipsk 1791) oraz Über die Flöten mit mehrern Klappen (Lipsk 1800). Pierwszy z nich, stanowiący również cenne źródło informacji o wielu zagadnieniach praktyki wykonawczej w muzyce końca XVIII wieku, jest dostępny od niedawna w polskim przekładzie jako Szczegółowa i gruntowna szkoła gry na flecie (Łódź 2018, tłumaczenie i przedmowa Magdalena Pilch, red. Marek Nahajowski)

https://www.amuz.lodz.pl/pl/akademia/wydawnictwa/ksiazki/153635-szczegolowa-i-gruntowna-szkola-gry-na-flecie

Do najbardziej znanych budowniczych niemieckich z II połowy XVIII wieku należał z pewnością August Grenser, a potem, na przełomie XVIII i XIX wieku jego bratanek Heinrich Grenser. Pierwszy z nich budował chętnie dziś kopiowane przez wielu budowniczych flety jednoklapowe, a drugi dodał do „odziedziczonego” po stryju wzoru klapy (4 – 8).

Grenser
Boaz Berney, współczesna kopia jednoklapowego fletu Grensera z ostatniego okresu jego twórczości. Ten typ instrumentu dobrze sprawdza się w muzyce J. Haydna i W. A. Mozarta, ale już niekoniecznie w późniejszych symfoniach L. v. Beethovena:) Piękny, pełny dźwięk i stosunkowo mocny dolny rejestr sprawiają, że wielu flecistów używa jednoklapowego fletu Grensera jako instrumentu „uniwersalnego”, zarówno w repertuarze dojrzałego baroku jak i do wykonywania muzyki klasycznej. Takie podejście ułatwia zastosowanie dodatkowych części wymiennych (rozpiętość wysokości stroju dla dźwięku a1= 415, 417, 422, 430, 434, 440 Hz – według oryginalnych części wymiennych)

http://berneyflutes.com/the-flutes/baroque-flutes

Rudolf Tutz Senior, Innsbruck, współczesna kopia fletu Heinricha Grensera z ok. 1815 roku, a1 = 430 Hz; wersja ośmioklapowa (stopa C) i sześcioklapowa (stopa D z jedną klapą Dis); stopa D posiada wysuwaną stopkę, ułatwiającą korektę intonacji fletu, a zwłaszcza wysokości dźwięku d1 przy zastosowaniu ewentualnych części wymiennych
Wysuwana stopka i korek z śrubą regulacyjną do fletu H. Grensera (instrument ze zdjęcia powyżej)
Oryginalny flet J. G. Tromlitza, kolekcja prywatna, na środkowej części tylko klapa B dla kciuka lewej ręki, na drugiej części środkowej, tutaj złożonej razem ze stopką tylko krótka klapa F dla serdecznego palca prawej ręki oraz klapa Gis dla małego palca lewej ręki. Na stopie fletu dwie osobne klapy Dis i Es, podobnie jak wcześniej na fletach J. J. Quantza. Na zdjęciu widoczna wysuwana stopka.
Flet J. G. Tromlitza – współczesna kopia Andreas Glatt, w zestawie stopa D z klapami Dis i Es oraz – zamiennie – stopa C, której Tromlitz nie lubił, ale wykonywał na specjalne zamówienia. Ten model ma w zestawie oryginalne rozwiązanie konstrukcyjne Tromlitza, a mianowicie krótką klapę C obsługiwaną kciukiem lewej ręki, otwartą w stanie spoczynku, a więc wymagającą zamknięcia przy większości innych chwytów. Ten sam kciuk obsługuje również klapę B, ale tę ostatnią można obsłużyć również przy pomocy długiej dźwigni obsługiwanej palcem wskazującym prawej ręki. Układ pozostałych klap jest taki, jak na 8-klapowym flecie H. Grensera. Na tego typu flecie Tromlitza należy posługiwać się aplikaturą opisaną przez niego w traktatach z 1791 i 1800 roku. Umieszczona na niniejszej stronie tabela chwytów dla fletu klapowego nie jest w tym wypadku odpowiednią pomocą dydaktyczną.

Dla fletów niemieckich z początków XIX wieku najbardziej reprezentatywny jest typ sześcioklapowy (ze stopą D) oraz ośmioklapowy (ze stopą C), o układzie klap i kształcie główki podobnym do fletów Heinricha Grensera. Dodatkowe „nowinki” takie, jak metalowe wypełnienie główki połączone z wyciągiem, albo dodatkowe klapy (klapa H na specjalnie wydłużonej stopce, umożliwiająca wydobycie dźwięku h, albo dodatkowa klapa trypowa ułatwiająca wykonanie trylu d3-e3) stały się popularniejsze w drugim ćwierćwieczu XIX wieku. Do najsłynniejszych budowniczych niemieckich fletów klapowych (nie boehmowskich) w XIX wieku należeli: Wilhelm Liebel (1793–1871) z Drezna i Heinrich Friedrich Meyer (1814–1897) z Hanoweru, którego firma jeszcze na początku XX wieku budowała flety starego systemu cieszące się dużym powodzeniem ze względu na delikatne, a zarazem wyraziste brzmienie. Flety Liebla, jako najlepsze z istniejących, polecał w obu swoich szkołach fletowych (1826 i 1844) wybitny niemiecki wirtuoz Anton Bernhard Fürstenau.

Współczesna kopia fletu Liebla (Rudolf Tutz Senior, Innsbruck) wykonana z drewna bukszpanowego, wersja bez wyciągu główki, długa klapa H obsługiwana małym palcem lewej ręki; klapa Gis wraz z obsługiwanym przez nią otworem znajduje się na części środkowej połączonej z główką fletu, inaczej niż w przedstawionych wcześniej przykładach fletów niemieckich; ten model stanowi przykład budowy trzyczęściowej, która stała się typowa dla fletów niemieckich w drugim ćwierćwieczu XIX wieku
Flet Liebla z połowy XIX wieku wykonany z hebanu, również trzyczęściowy, z wyciągiem główki i z dodaną klapą trylową d3-e3; zdjęcie z kolekcji Richarda Wilsona
Oryginalny flet Liebla, główka z kości słoniowej, w oryginalnym futerale w zestawie flet piccolo, wysokość stroju a1=ok. 438-450 Hz (rozpiętość wyciągu w główce fletu) instrument po renowacji u Martina Wennera, na klapie fletu leżą autentyczne (zużyte) poduszki Liebla (www.wennerfloeten.de)
Flet H. F. Meyera z drugiej połowy XIX wieku, na zdjęciu widoczne pęknięcie oryginalnej główki z kości słoniowej; układ klap podobny do fletu Liebla na poprzednim zdjęciu; zdjęcie z kolekcji Richarda Wilsona

Flecista z Flötenschule op. 42 A. B. Fürstenaua (Lipsk 1826)

Flety wiedeńskie

Szczególnie charakterystycznym dla I połowy XIX wieku typem były flety wiedeńskie. Ich konstrukcja w pewnej mierze była inspirowana wzorcami angielskimi, ale pod względem brzmienia były cichsze, słodsze i bardziej zróżnicowane kolorystycznie od angielskich. Najsłynniejsi budowniczowie wiedeńscy działający w pierwszej połowie XIX wieku to Stephan Koch Senior (1772–1828) i Johann Joseph Ziegler (1795–1858). Pierwszego z nich również polecał Anton Bernhard Fürstenau w Flötenschule op. 42 z 1826 roku, jako znakomitego i renomowanego budowniczego fletów.

Oryginalny flet Stephana Kocha (ok. 1815); wczesny model czteroczęściowy, z klapą H obsługiwaną kciukiem prawej ręki, charakterystyczny czworokątny otwór zadęciowy; bukszpan, srebrne klapy, obręcze z kości słoniowej; zdjęcie z kolekcji Davida i Niny Shorey (Australia). Współczesne kopie takiego i podobnych modeli w wersji czteroczęściowej i trzyczęściowej buduje Boaz Berney (www.berneyflutes.com)

http://www.berneyflutes.com/the-flutes/keyed-flutes

Martin Wenner, współczesna kopia późniejszego, trzyczęściowego fletu Stephana Kocha, z klapami ozdobionymi typowym dla wielu wiedeńskich fletów motywem muszli (detale na zdjęciu poniżej)

https://www.wennerfloeten.de/de/products/transverse-flutes/st-koch/

Flety wiedeńskie zwykle miały rozbudowany niski rejestr: ich skala sięgała w dół do h, a czasami jeszcze niżej, do g. Ich otwór zadęciowy często zbliżony był do zaokrąglonego prostokąta, a główka zwykle zaopatrzona była w wyciąg i często całkowicie wypełniona metalem od wewnątrz.Wcześniejsze modele miały konstrukcję czteroczęściową; w późniejszych modelach przeważała konstrukcja trzyczęściowa. Brzegi otworów pod klapami były czasem zaopatrzone w metalowe wypełnienie, a otwarte klapy na stopce (czasem też pozostałe klapy) miały czasem formę angielskich „zatyczek”. Popularne były też klapy ozdabiane motywem muszli. W późniejszych modelach często występował dodatkowy otwór i klapa dla trylu d3–e3.

Flety typu wiedeńskiego były kopiowane również w innych krajach europejskich, a zwłaszcza w Niemczech i we Włoszech. To dlatego w literaturze fletowej (nie tylko wiedeńskiej) z omawianego okresu pojawia się często dźwięk h, a czasem także inne niskie dźwięki aż do g. W pierwotnej wersji wariacji Trockne Blumen F. Schuberta, napisanych w 1824 roku dla wiedeńskiego wirtuoza Ferdinanda Bognera, dźwięk h występował 12 razy w V wariacji; w Introduction, Variationen e Finale op. 80 Carla Czernego na flet (lub skrzypce) i fortepian (Wiedeń 1825) h pojawia się 14 razy, a w finale występuje też g; w Duo concertant op. 36 Giulio Briccialdiego (1846) pojawiają się dźwięki a i ais w obu partiach fletowych – prawdopodobnie Briccialdi grał wtedy na flecie włoskim lub wiedeńskim ze stopą A, bo wiadomo, że nowy system Boehma poznał dopiero rok później.

Flet z dolną częścią przedłużoną do g nazywano panaulonem. Wiadomo, ze na takim typie instrumentu grał Georg Bayr, autor szkoły Practische Flöten-Schule wydanej w 1823 roku, który najprawdopodobniej brał udział w premierze V i VI Symfonii Beethovena w Theater an der Wien. Na takim samym typie fletu grał Johann Sedlatzek podczas premiery IX Symfonii Beethovena w wiedeńskim Kärntnertor Theater.

Flet ze stopą g J. J. Zieglera ok. 1830; zdjęcie z kolekcji Richarda Wilsona